Avrupa Birliği hukuk düzeni esas itibarıyla üye devletler ile Birlik kurumları arasındaki ilişkileri düzenleyen bir normlar sistemi olmakla birlikte, belirli koşullar altında üçüncü ülke uyruklu gerçek ve tüzel kişilere de yargısal başvuru imkânı tanımaktadır. Türkiye Cumhuriyeti uyruklu şirketlerin Avrupa Birliği Adalet Divanı önünde açtıkları davalar, bu imkânın somut ve uygulamaya yansımış örneklerini oluşturmaktadır.

Türk şirketlerinin Avrupa Birliği yargı organlarına başvurabilmesi, özellikle Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki hukuki ilişkileri düzenleyen Ankara Anlaşması, Katma Protokol ve Gümrük Birliği rejimi çerçevesinde anlam kazanmaktadır. Bu düzenlemeler yalnızca ekonomik ilişkileri değil, aynı zamanda hukuki yükümlülükleri de beraberinde getirmektedir. Avrupa Birliği kurumları tarafından alınan ticaret politikası kararları, belirli Türk şirketlerini doğrudan etkilediği ölçüde yargısal denetime konu olabilmektedir.

Avrupa Birliği İşleyişi Hakkında Antlaşma’nın 263. maddesi, Birlik kurumlarının hukuka aykırı işlemlerine karşı gerçek ve tüzel kişilere iptal davası açma imkânı tanımaktadır. Aynı Antlaşma’nın 340. maddesi ise Birlik kurumlarının hukuka aykırı fiilleri nedeniyle doğan zararlar bakımından tazminat sorumluluğunu düzenlemektedir. Bu hükümler, Türk şirketleri açısından da teorik olarak uygulanabilir niteliktedir. Bununla birlikte, üçüncü ülke şirketlerinin dava ehliyeti bakımından “doğrudan ve bireysel olarak etkilenme” koşulu son derece dar yorumlanmaktadır.

Türk şirketleri tarafından açılan davaların önemli bir kısmı anti-damping vergileri, ticaret savunma önlemleri, kota ve lisans uygulamaları ile Gümrük Birliği çerçevesinde alınan düzenleyici kararlara ilişkindir. Bu tür işlemler, belirli bir sektörde faaliyet gösteren veya doğrudan belirli şirketleri hedef alan nitelik taşıdığında yargı denetimine konu edilebilmektedir. Avrupa Birliği yargı organları bu davalarda, iddia edilen hukuka aykırılık ile şirketin uğradığı zarar arasında açık ve doğrudan bir illiyet bağının bulunup bulunmadığını titizlikle incelemektedir.

Türk şirketlerinin açtığı davalar arasında Yedaş Tarım ve Otomotiv Sanayi ve Ticaret AŞ tarafından açılan dava özel bir yer tutmaktadır. Bu davada şirket, Avrupa Birliği kurumlarının Gümrük Birliği uygulamaları kapsamında aldığı bazı ticari önlemler nedeniyle ekonomik zarara uğradığını ileri sürerek Birlik aleyhine tazminat talebinde bulunmuştur. Avrupa Birliği Genel Mahkemesi, üçüncü ülke şirketlerinin de ilke olarak Birlik kurumlarının işlemlerine karşı dava açabileceğini kabul etmekle birlikte, hukuka aykırılığın yeterince ağır olması ve zarar ile işlem arasında doğrudan bağ kurulması gerektiğini vurgulamıştır. Mahkemenin bu yaklaşımı, Türk şirketlerinin Avrupa Birliği yargı sisteminde tamamen dışlanmadığını, ancak dava açma şartlarının son derece sıkı tutulduğunu göstermektedir.

Anti-damping ve ticaret savunma önlemlerine ilişkin davalarda Türk şirketleri çoğunlukla savunma haklarının ihlal edildiğini, soruşturma sürecinde usule aykırılıklar bulunduğunu ve uygulanan önlemlerin orantılılık ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmektedir. Avrupa Birliği yargı organları, bu iddiaları değerlendirirken hem Birlik hukukunun temel ilkelerini hem de uluslararası ticaret hukukunun genel prensiplerini dikkate almaktadır. Bu yönüyle söz konusu davalar, yalnızca bireysel şirket uyuşmazlıkları olmanın ötesinde, Avrupa Birliği’nin dış ticaret politikalarının hukuki sınırlarını da belirlemektedir.

Türk şirketlerinin Avrupa Birliği Adalet Divanı önünde açtığı davalar, Türkiye ile Avrupa Birliği arasındaki ekonomik ilişkilerin yargısal bir boyuta da sahip olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu davalar, üçüncü ülke şirketlerinin Avrupa Birliği hukuk düzenindeki konumuna ilişkin içtihadın gelişmesine katkı sağlamakta ve Avrupa Birliği dış ilişkiler hukukunun şekillenmesinde rol oynamaktadır. Bu çerçevede Türk şirketleri tarafından açılan davalar, yalnızca bireysel menfaatlerin korunması açısından değil, aynı zamanda Türkiye-AB hukuki ilişkilerinin yapısının anlaşılması bakımından da önem taşımaktadır.