Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne (AİHM) bireysel başvuru hakkı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile güvence altına alınmış temel bir hukuki imkândır. Türkiye’nin taraf olduğu bu sözleşme kapsamında, bireyler devlet tarafından temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini ileri sürerek AİHM’ye başvurabilmektedir. AİHM, ulusal mahkemelerin yerine geçen bir temyiz mercii değildir. Mahkemenin görevi, yalnızca Sözleşme’de güvence altına alınan hakların ihlal edilip edilmediğini denetlemektir. Bu nedenle AİHM başvurusu, olağan hukuk yollarından sonra başvurulabilen ikincil ve istisnai nitelikte bir başvuru yoludur.

AİHM’ye gerçek kişiler, tüzel kişiler ve kişi grupları başvuruda bulunabilir. Ancak başvurucunun, ileri sürdüğü ihlalden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olması gerekir. Soyut şikâyetler veya üçüncü kişilere ait hak ihlallerine dayanılarak yapılan başvurular kabul edilmez. Başvurunun konusu mutlaka Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya ek protokollerinde yer alan bir hakka ilişkin olmalıdır. Adil yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı, ifade özgürlüğü, özel hayatın korunması, kişi özgürlüğü ve güvenliği ile işkence ve kötü muamele yasağı en sık ileri sürülen ihlal iddiaları arasında yer almaktadır.

AİHM’ye başvurunun temel şartlarından biri iç hukuk yollarının tüketilmiş olmasıdır. Türkiye bakımından bu şart, davanın ilk derece mahkemelerinde görülmesi, istinaf ve temyiz aşamalarının tamamlanması ve ayrıca Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılmış olması anlamına gelir. Anayasa Mahkemesi tarafından verilen nihai kararın ardından AİHM’ye başvuru yolu açılmaktadır. İç hukuk yolları tüketilmeden yapılan başvurular, Mahkeme tarafından kabul edilemez bulunarak reddedilmektedir.

Başvuru süresi bakımından oldukça katı bir düzenleme mevcuttur. Nihai iç hukuk kararının tebliğinden itibaren dört ay içinde AİHM’ye başvurulması gerekir. Bu süre hak düşürücü niteliktedir ve kaçırılması hâlinde başvurunun incelenmesi mümkün değildir. Mahkeme açısından esas alınan tarih, başvuru evrakının Strasbourg’a gönderildiği posta damgası tarihidir. Bu nedenle başvurunun süresi içinde gönderilmesi büyük önem taşımaktadır.

AİHM’ye başvuru yalnızca Mahkeme tarafından yayımlanan resmi başvuru formu kullanılarak yapılabilir. Başvuru formunun eksiksiz doldurulması, şikâyetin açık şekilde ifade edilmesi ve iddiaları destekleyen tüm belgelerin başvuruya eklenmesi zorunludur. Eksik, imzasız veya usule aykırı şekilde düzenlenen başvurular, Mahkeme tarafından incelemeye alınmaksızın reddedilebilmektedir. Başvuru yalnızca posta yoluyla Strasbourg’daki Mahkeme adresine gönderilir. Elektronik posta veya çevrim içi başvuru yolu kabul edilmemektedir.

Mahkeme kendisine ulaşan başvuruları öncelikle kabul edilebilirlik yönünden incelemektedir. Bu aşamada başvurunun süreye uygun olup olmadığı, iç hukuk yollarının tüketilip tüketilmediği ve ileri sürülen iddiaların Sözleşme kapsamına girip girmediği değerlendirilir. Kabul edilemez bulunan başvurular hakkında verilen kararlar kesin olup bu kararlara karşı itiraz yolu bulunmamaktadır. Başvurunun kabul edilebilir bulunması hâlinde dosya esas incelemesine geçer ve ilgili devletten savunma istenir.

AİHM yargılaması esas itibarıyla yazılı usule tabidir. Duruşma yapılması istisnai hâllerde mümkündür. Mahkeme, ihlal tespit etmesi durumunda başvurucu lehine maddi ve manevi tazminata hükmedebilir. Ancak AİHM, ulusal mahkeme kararlarını ortadan kaldırmaz veya bozmaz. Yalnızca ihlalin varlığını tespit eder ve kararın icrası Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir.

Uygulamada AİHM’ye yapılan başvuruların önemli bir kısmı, kabul edilebilirlik şartlarının sağlanmaması veya şekli eksiklikler nedeniyle reddedilmektedir. Bu durum, başvuru sürecinin ciddi bir hukuki bilgi ve dikkat gerektirdiğini göstermektedir. Başvurunun hukuki temele dayandırılması, ihlal iddialarının açık ve belgeli şekilde ortaya konulması ve süre kurallarına titizlikle uyulması, başvurunun incelenebilmesi açısından belirleyici niteliktedir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini uluslararası düzeyde koruma altına alan önemli bir hukuk yoludur. Bununla birlikte bu yol, sıkı usul kurallarına bağlıdır ve ancak belirli şartların varlığı hâlinde işletilebilir. AİHM başvurusu, ulusal yargılamanın yerine geçen bir süreç değil; iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra başvurulabilen istisnai bir hak arama mekanizmasıdır. Bu yönüyle AİHM başvurusu, hukukun üstünlüğü ilkesinin uluslararası alandaki yansıması olarak değerlendirilmelidir.